Μιας και αγαπώ τα walking tours και κατά τη διάρκεια της παραμονής μας στη Λατινική Αμερική κάναμε αρκετά, εκκρεμούσε ένα για την τελευταία ημέρα του ταξιδιού. Είχα μέσα μου κάποιες αμφιβολίες, όχι τόσο για την επικινδυνότητα του, αλλά κατά το ποσό αδιάκριτα ενδεχομένως θα εισβάλλαμε σε ζωές ντόπιων.
Η συγκεκριμένη οργανωμένη ξενάγηση αφορούσε τη φτωχογειτονιά της Ροσίνια στο νότιο Ρίο ντε Τζανέιρο. Φαβέλα, όπως είναι ευρέως γνωστές αυτές οι περιοχές. Το πρόγραμμα είχε μεταφορά από την περιοχή μας στη Ροσίνια, ντόπιο ξεναγό γέννημα θρέμμα, έναν επιπλέον συνοδό και μεταφορά πίσω. Οι αμφιβολίες μου όπως προανέφερα ήταν κυρίως στο ηθικό κομμάτι. Το ενδεχόμενο του κινδύνου δεν το σκέφτηκα στο ελάχιστο. Δεν είναι δα και καμιά ηρωική ή παράτολμη πράξη να συμμετέχεις σε ένα γκρουπ που κάνει οργανωμένες εκδρομές στην περιοχή. Οι προβληματισμοί μου ήταν, να μη μοιάζει η συγκεκριμένη βόλτα σαν ένα ανθρώπινο “σαφάρι”, όπου οι ευκατάστατοι δυτικοί, θα παρατηρούσαν τη ζωή των ντόπιων σα θέαμα, από κάποια απόσταση ασφαλείας.
Εν μέρει διστακτικά και με την παρότρυνση του συνταξιδιώτη μου, συμμετείχα κι εγώ στη συγκεκριμένη ξενάγηση. Και καλά έκανα εν τέλει.
Στο σημείο συνάντησης εμφανίστηκε ένας τύπος που δεν έμοιαζε με κλασικό ξεναγό, όπως τον έχει ο μέσος άνθρωπος στο μυαλό του. Ήταν ο Κάρλος, ένας λεπτοκαμωμένος μεσήλικας, ανέκαθεν κάτοικος της Ροσίνια με σαγιονάρα και παλιά ρούχα από τη χρήση. Ένα αλάνι, που όπως μας είπε, είναι από τις ελάχιστες περιπτώσεις που ένα παιδί από τη φαβελα κατάφερε να βγάλει το σχολείο, να μάθει ξένες γλώσσες και να ταξιδέψει. Ένας ωραίος τύπος που θα μας έβαζε νοητά στο χώρο του.
Μόλις επιβιβαστήκαμε για την ολιγόλεπτη διαδρομή για τα υψηλότερα τμήματα της γειτονιάς, ο Κάρλος μας έκανε μια σύντομη ενημέρωση. Τι είναι η φαβελα, είναι το πρώτο ερώτημα που έπρεπε να διασαφηνίσει. Φαβέλα είναι ένα συγκεκριμένο δέντρο κάτω από το οποίο φτιάχτηκαν τα πρώτα πρόχειρα καταλύματα. Έπειτα οι κατασκευές απλώθηκαν αόριστα ανάλογα με τις ανάγκες των κατοίκων, αλλά το όνομα φαβέλα έμελλε να μείνει. Αρχικά καλό είναι να αναφερθεί πως οι πρώτοι κάτοικοι των γειτονιών αυτών ήταν πρώην σκλάβοι, οι οποίοι για να κερδίσουν την ελευθερία τους, εκβιαστικά συμμετείχαν στον λεγόμενο πόλεμο της Παραγουάης στα μέσα του 19ου αιώνα. Όπου η Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη ήρθαν σε εμπόλεμη σύρραξη με την Παραγουάη. Η υπόσχεση στους “με το ζόρι πολεμιστές” ήταν η ελευθερία και η στέγη. Με τη λήξη του πολέμου και την πανωλεθρία σε όλη την νότια Αμερική, κυρίως στην Παραγουάη, η υπόσχεση δεν κρατήθηκε. Αποδόθηκε μεν ορισμένη ελευθερία, αλλά σε καμιά περίπτωση στέγη. Ουσιαστικά, όπως αναφέρει ο Κάρλος, τους είπαν πάρτε αυτό το μέρος να χτίσετε εδώ. Σε βετεράνους πολέμου, πρώην σκλάβους, δίχως τεχνογνωσία και φυσικά δίχως χρήματα. Οπότε με τα χρόνια και με ότι δομικό υλικό υπήρχε, τούτες οι γειτονιές πήραν κάποια υπόσταση. Αυτή ήταν η εισαγωγή στο κόσμο της φαβέλας.
Στις ημέρες μας, ο ξεναγός επιμένει πως ο κόσμος έχει μια εσφαλμένη αντίληψη για τις γειτονιές αυτές από τον κινηματογράφο και ίσως από κάποια μυθιστορήματα. Όπως είπε, κάθεται ένας σκηνοθέτης που δεν έχει έρθει ποτέ εδώ, για να δείξει στην ταινία του, πως είναι η ζωή εδώ. Όσο περπατούσαμε πλέον εντός της γειτονιάς, ο Κάρλος μας τόνιζε το ανθρώπινο κομμάτι της περιοχής. Είναι ένα ζωντανό τμήμα στο νότιο κομμάτι της πόλης, δίπλα από τις πιο πλούσιες περιοχές του Ρίο. 160000 άνθρωποι συνωστίζονται στις παρυφές της μεγαλούπολης, μόνο στη Ροσίνια. Ζούνε την καθημερινότητά τους με τις δουλειές τους, τα προβλήματα τους, τις εκατοντάδες μικροεπιχειρήσεις τους, τις δύο τράπεζες που δεν έχει γίνει ποτέ ληστεία και με τα εκατομμύρια όνειρα των κατοίκων της. Ένας πραγματικός μικρόκοσμος δίπλα στο πλούσιο Λεμπλόν και στην Ιπανέμα.
Είναι αλήθεια πως ο επί 35 χρόνια ξεναγός μας ήταν πολύ περήφανος για τη γειτονιά του. Στόχος του είναι να την επισκεφτούν όσο γίνεται περισσότεροι, κυρίως για να απομυθοποιήσουν τη κακή φήμη της. Μέσα στους κοινωνικούς προβληματισμούς του , μας ευχαρίστησε αρκετές φορές που μπήκαμε στη διαδικασία να έρθουμε στον τόπο του. Τους τιμάμε μας έλεγε και ήθελε να δούμε από πρώτο χέρι, πως πρόκειται για κανονικούς ανθρώπους που ζητούν ευκαιρίες στις αγορά εργασίας, δικαίωμα στη μόρφωση και στην περίθαλψη. Οι ταινίες, μας έχουν κάνει στο άκουσμα και μόνο στη λέξη “φαβέλα” να σκεφτόμαστε αυτομάτως κλοπές, ναρκωτικά και όπλα. Φυσικά υπάρχουν και αυτά, όμως δεν είναι ο κανόνας. Είναι φτωχογειτονιές με πολλές ψυχές που θέλουν να ακουστούν. Θέλουν επίσης σχολεία με δασκάλους, όπως στο υπόλοιπο Ρίο. Στη Ροσίνια υπάρχει μόνο το κτίριο και οι μαθητές παίζουν ποδόσφαιρο στο προαύλιο μιας και δεν υπάρχει εκπαιδευτικό προσωπικό.
Νεαροί που κάνουν επίδειξη Καποέιρα
Είναι αλήθεια πως περιπλανηθήκαμε αρκετά στα σοκάκια της Ροσίνια. Ένας κεντρικός δρόμος υπάρχει στην περιοχή που είναι ζωτική σημασίας και όλες οι υπόλοιπες μετακινήσεις γίνονται μέσω των αμέτρητων στενών και σκαλοπατιών που υπάρχουν. Η λέξη ιδιωτικότητα είναι σχετικά άγνωστη, μιας και σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα συνυπάρχουν αρκετές οικογένειες που μοιράζονται αυλές και λοιπούς κοινόχρηστους χώρους. Πρόκειται για ένα από τα πιο πυκνοκατοικημένα τμήματα του Ρίο. Τα μικρομάγαζα με τη λιγοστή πραμάτεια τους βρίσκονται σε σημεία απίθανα μέσα στα στενάκια. Ένας επιπλέον λόγος που οι κάτοικοι είναι ανοιχτοί στις οργανωμένες ξεναγήσεις που γίνονται, είναι στην εισροή χρημάτων στην τοπική αγορά. Οποιοδήποτε έσοδο από επισκέπτη βοηθά στην τοπική οικονομία.
Η πορεία μας ήταν κατηφορική καθ’ όλη τη διάρκεια της βόλτας μας και ο χρόνος κυλούσε ευχάριστα. Πλέον ο ξεναγός δεν έλεγε πολλά και άφηνε τη γειτονιά να μιλήσει μόνη της. Μπορεί να έμοιαζε παρατημένη, με καλώδια να κρέμονται παντού και τόνους σκουπίδια να περιμένουν την αποκομιδή που δεν έρχεται συχνά, όμως ήταν γεμάτη ζωή. Ένας νεανικός τόπος γεμάτος ενέργεια. Ο Κάρλος όσο η ξενάγηση μας έφτανε προς το τέλος της και αφού μας ευχαρίστησε για πολλοστή φορά, ήθελε να δούμε την αλήθεια πίσω από τους μύθους που περικλείει η λέξη και μόνο, φαβέλα. Ήμασταν κατά κάποιο τρόπο η φωνή τους προς τα έξω. Το διάστημα που ήμουν στη Βραζιλία, σε μια άλλη κακόφημη γειτονιά στο βορρά της πόλης, έγινε ένα τεράστιο μακελειό μεταξύ αστυνομικών και συμμοριών με εκατοντάδες νεκρούς. Πολλές φαβέλες υποθάλπουν εγκληματίες και γίνονται άντρο συμμοριών, όμως πραγματικά δεν γνωρίζω αν υπάρχουν ίσες ευκαιρίες, ισονομία και ίσο δικαίωμα στην εκπαίδευση, σε σχέση με την υπόλοιπη χώρα. Αν υπήρχε κάποια βελτίωση σε αυτό το κομμάτι ενδεχομένως κάτι θα μπορούσε να αλλάξει. Είναι μεγάλη κουβέντα και φυσικά δεν είμαι αρμόδιος. Απλές ταξιδιωτικές παρατηρήσεις κάνω. Μακάρι όμως οι οικονομικές ανισότητες της χώρας να ελαχιστοποιηθούν και θεωρώ πως όλο αυτό το ενεργό δυναμικό θα δοθεί τεράστια πνοή στην οικονομία ολόκληρης της Βραζιλίας.
Είναι πράγματι γεγονός πως δε μετάνιωσα για τη συμμετοχή μου στη συγκεκριμένη ξενάγηση. Σε όλη τη διαδρομή της επιστροφής σκεφτόμουν το τρίωρο που περάσαμε μέσα στη Ροσίνια. Η γνώση που απέκτησα και οι πληροφορίες από τον Κάρλος με έκαναν να δω ένα κοινωνικό πρόβλημα με μια διαφορετική ματιά. Πως πίσω από τους μύθους κρύβονται χαμόγελα και όνειρα νέων παιδιών, που το μόνο που θέλουν είναι να ζήσουν με αξιοπρέπεια.
Η μοναδική οδική αρτηρία της Ροσίνια
Εις υγείαν
